1. Hyrje: Pse Harry Potter vazhdon të na flasë
Harry Potter, the boy who lived…. Nga disa shihet si nje histori per femije qe i ka mbijetuar koherave, nga te tjere si kryevepra me e madhe qe kane lexuar ndonjehere. Ne cdo rast, te gjithe kane degjuar per te.
Nje djale i vogel jetim i rritur nga familja e teze, na shoqeron ne rrugetimin e tij ne nje bote magjike te mrekullueshme dhe te pa degjuar ndonjehere ne letersine ekzistuese te kohes.
Nje detaj shume i rendesishem, eshte fakti qe ky ishte romani i pare i atyre permasave per femije, dhe autorja e ka shkruajtur ne momentin qe ishte ne nje gjendje te thelle depresive. Nuk mund te mohohet fakti qe ne ate faze te jetes askush nuk shkruan per ylbere dhe flutura, edhe pse ne nje liber femijesh. Ajo ka derdhur aty te gjithe erresiren qe e mundonte ne brendesi te saj dhe ndoshta ky eshte ingredienti sekret qe e ben ate liber aq depertues, ne nivele te nenndergjegjes… ne menyre qe ato fjale te lidhura bashke te godasin shume me thelle se cmund te shprehet me fjale.
2. Qëllimi i këtij shkrimi
Në këtë shkrim do të përqendrohemi në psikologjinë e Jungut dhe mënyrën se si elementet e saj shfaqen në historinë e Harry Potter.
3. Një hyrje e shkurtër në psikologjinë e Jungut
P.S. Nuk është e nevojshme të kuptohet ky seksion për të shijuar pjesën tjetër të artikullit.
Karl Gustav Jung, ishte nje psikiater, psikoterapist dhe psikolog zvicerian, i cili themeloi ate qe njihet si psikologjia analitike, e cila ne disa aspekte ishte nje pergjigje e psikoanalizes se Frojdit. Ai ka zhvilluar konceptet e personalitetit ekstrovert dhe introvert, akreotipat dhe nenndergjegja kolektive.
Puna e tij ka qene influenciale ne psikiatri, ne studimin e fese, literatures dhe fushave te tjera te ngjashme.
3.1. Nga teoria te thelbi: arkitektura e psikikës sipas Jungut
Sipas Jungut, arkitektura e qenies njerezore ne menyren si mendon dhe vepron eshte e ndare ne 5 pjese qe bashkeveprojne me njera-tjetren:
- Vetja -> Ndergjegja dhe Nenndergjegja bashke, i gjithe koncepti i personit
- Egoja-> Ajo me te cilen ne identifikohemi si “Une”, pra pjesa e ndergjegjes
- Hija -> Pjeset e vetvfetes qe ne i mohojme, shtypim ose fshehim
- Anima/Animus -> Menyra se si ndervepron me te kunderten e brendshme
- Persona -> Maska, cfare ne i paraqesim botes
3.2 Çfarë është vetë-realizimi (individuimi)
Sipas Jungut, vetë-realizimi arrihet kur egoja ndalon së identifikuari me personën, ballafaqohet me hijen, integron anima/animus dhe vendoset në harmoni me Vetveten.
3.3 Arketipet e përmbajtjes: si shfaqet psikika në histori
Përveç arketipeve strukturore, ekzistojnë edhe arketipet e përmbajtjes, figurat simbolike përmes të cilave këto struktura shfaqen në mite, ëndrra dhe tregime.
- Heroi -> Figurë e provës, sakrificës dhe transformimit (Harry Potter)
- Plaku i urte -> Simbol i dijes, kuptimit dhe drejtimit shpirtëror (Albus Dumbledore)
- Mashtruesi -> Simbol i kontradiktave dhe ndryshimit të papritur (Severus Snape)
- Nena e madhe -> Ushqyese dhe mbrojtëse, por edhe shkatërruese
- Femija hyjnor -> Fillimi i ri, potenciali, shpresa
- Ati -> Rregull, ligj, strukturë, disiplinë
- Virgjeresha/ Vajza -> Pastërti, potencial, fillim i rrugëtimit
- Dashuruesi/sja -> Simbol i marrëdhënies dhe humbjes së kufijve të egos
- Mbreti/Mbreteresha -> Rend, stabilitet, qendërzim
- Hija -> Armiku, përbindëshi, tradhtari (Voldemorti)
4. Psikologjia e shtepive te Hogwarts
Duke analizuar të gjitha këto, kam arritur në përfundimin se Hogwarts-i simbolizon botën e brendshme të njeriut, ndërsa ndarja e tij nëpërmjet shtëpive përfaqëson katër orientimet kryesore të karakterit njerëzor.
Le t’i marrim me radhë:
Gryffindor → fuqia e egos, guximi, vullneti, veprimi
Ndoshta për këtë arsye simboli i kësaj shtëpie është koka e luanit.
Cilësitë e Gryffindor-it përfshijnë:
- marrjen e rrezikut
- guximin moral
- impulsin për të vepruar pavarësisht frikës
Ana e errët e tij shfaqet në:
- pamaturi
- kompleksin e heroit
- veprim pa reflektim
Kjo është ajo pjesë brenda nesh që ecën përpara kur përballemi me rrezikun.
Slytherin → fuqi, strategji, mbijetesë, instinkt, ambicie, vetëruajtje
Slytherin lidhet me:
- mendimin afatgjatë
- ndikimin
- qëndrueshmërinë
- inteligjencën për mbijetesë
Hija e tij përfshin:
- manipulimin
- obsesionin me kontrollin
- frikën nga vulnerabiliteti
Kjo është shtëpia më shpesh e shtypur dhe e etiketuar si “e ligë”, pikërisht sepse lidhet me pushtetin.
Megjithatë, pushteti në vetvete është moralisht neutral, ai bëhet problematik vetëm kur përdoret pa ndërgjegje.
Ravenclaw → mendje, kuptim, kuriozitet, intelekt dhe abstraksion
Kjo është shtëpia e analizës, e njohjes së modeleve (patterns) dhe e dashurisë për dijen.
Ana e errët e Ravenclaw-it shfaqet në:
- shkëputje emocionale
- superioritet intelektual
- shmangie të ndjenjave
Kjo është ajo pjesë e jona që kërkon të vërtetën dhe koherencën.
Hufflepuff → përkatësi, kujdes, stabilitet
Këtu gjendet ajo pjesë e shpirtit që kërkon të përkasë diku, të krijojë lidhje dhe siguri emocionale.
Cilësitë e saj janë:
- besnikëria
- durimi
- puna etike
Hija e Hufflepuff-it përfshin:
- neglizhencën ndaj vetvetes
- frikën nga ndryshimi
- martirizimin
Kjo shtëpi përfaqëson shtyllën kurrizore emocionale të psikikës.
Nëse e shohim Hogwarts-in si plotësinë e vetes, atëherë vetë-realizimi arrihet përmes integrimit të të gjitha këtyre cilësive, jo përmes identifikimit me vetëm njërën prej tyre.
Sipas Jung-ut, identiteti formohet nga zgjedhja dhe jo nga fati. Një skenë ku kjo shfaqet qartë në Harry Potter është momenti me Kapelen e Selektimit. Kapelja sheh anën e errët të Harry-t, lidhjen e tij me Voldemort-in, dhe tenton ta vendosë në Slytherin. Por Harry, pasi kupton se aty kanë përfunduar disa nga magjistarët më të errët, zgjedh të mos shkojë atje.
Që në këtë moment, ne përballemi me kompleksin e tij të heroit.Edhe pse në terma më të butë, këtë tipar e shohim edhe në tren, kur Roni është përgatitur me ushqim nga shtëpia, ndërsa Harry vendos të blejë gjithë karrocën me ëmbëlsira.
Sa romantike tingëllon kur e thua kështu, por psikologjikisht, është i njëjti impuls.
5. Heroi dhe Hija (version më i qartë dhe më bindës)
Është e qartë që Harry dhe Voldemorti janë dy pole të të njëjtit konflikt të brendshëm: Heroi dhe Hija. Në disa momente, historia na lejon ta shohim Harry-n duke “prekur” aspekte të errëta të vetes, jo sepse ai është i lig, por sepse ai është njeri dhe sepse Hija ekziston tek të gjithë.
Këtë e shohim që në fillim: në kopshtin zoologjik, kur reagimi i tij impulsiv dhe emocional çon në thyerjen e xhamit. Më pas, te Dhoma e të Fshehtave, kur ai flet parseltongue dhe situata del jashtë kontrollit. Këto nuk janë thjesht efekte magjie: janë mënyra narrative për të treguar se Harry mund të ketë brenda vetes potencial për errësirë, por ndryshe nga Voldemorti, ai zgjedh të mos jetojë prej saj.
Edhe kur tenton mallkime të errëta (si Crucio), ai nuk i zotëron plotësisht, sepse mallkimet e pafalshme kërkojnë një lloj dëshire të ftohtë për të dominuar ose për të shkatërruar. Harry ka zemërim, po; por nuk e ka atë shkëputjen emocionale që i jep dhunës “kënaqësi”.
Në këtë kuptim, Harry nuk është hero sepse i mungon errësira, ai është hero sepse nuk e shtyp veten, nuk e mohon Hijen, por e pranon ekzistencën e saj dhe bën një zgjedhje morale.
Ndërkohë, te Voldemorti shohim të kundërtën: ai nuk e pranon frikën nga vdekja dhe nuk e pranon vulnerabilitetin. Për ta shmangur këtë, ai e ndan shpirtin, e copëton veten dhe përpiqet ta mbajë gjithçka nën kontroll. Kjo është arsyeja pse ai mishëron anën më të errët të disa impulseve njerëzore: obsesionin me kontrollin, frikën nga lidhja, manipulimin dhe shkëputjen emocionale. Ai nuk i integron këto impulse , i absolutizon.
6. Vdekja e Harry-t
Për ta kuptuar më mirë klimaksin psikologjik të historisë, dua të ndalem te skena e vdekjes së Harry-t.
Profecia thotë: “…neither can live while the other survives”, pra, bashkëjetesa e tyre është e pamundur. Dumbledore dhe Voldemort arrijnë në të njëjtin përfundim praktik: në një moment, Voldemorti do të tentojë ta vrasë Harry-n vetë. Por pse pikërisht ai? Çfarë do të ndodhte nëse dikush tjetër do të provonte ta vriste?
Këtu hyn në lojë fakti që Harry është një Horcrux i krijuar aksidentalisht. Kur Voldemorti e sulmon foshnjën dhe vret Lily-n, sakrifica e saj aktivizon një mbrojtje shumë të fuqishme (magji e bazuar te vetë-sakrifica). Mallkimi i vdekjes i kthehet Voldemortit mbrapsht dhe, në atë moment kaotik, një fragment i shpirtit të tij shkëputet dhe “kapet” pas të vetmes qenie të gjallë pranë: Harry-t.
Pse jo një send? Sepse Horcrux-et e tjera janë krijuar me qëllim dhe me stabilizim të paracaktuar; këtu kemi një copëtim të paplanifikuar, instinktiv, të bërë në panik dhe në dobësi. Një fragment i paqëndrueshëm shpirti kërkon jetë, jo thjesht materie.
Kjo do të thotë që brenda Harry-t bashkëjetojnë dy gjëra:
- Harry si person
- dhe një pjesë e Voldemortit (Hija në formë konkrete)
Prandaj pyetja “kush duhet ta vrasë?” nuk është thjesht teknike. Nëse një tjetër do ta vriste Harry-n, do të vdiste i tëri, dhe do të kishim shkatërruar jo vetëm Horcrux-in, por edhe heroin. Ndërsa historia kërkon diçka tjetër: të vdesë lidhja e Hijes brenda tij, jo vetë Harry.
Në pyll, Harry pranon të dorëzohet dhe të pranojë vdekjen. Këtu shfaqet kulmi i individimit: ai heq dorë nga persona (“Heroi që të gjithë presin”), pranon frikën më të madhe (vdekjen), dhe e përball Hijen pa u bërë si ajo. Ky akt i tij funksionon edhe si sakrificë mbrojtëse: ashtu si Lily dikur, Harry pranon të vdesë për të tjerët.
Dhe këtu kthehemi te “pse Voldemorti?”: sepse vetëm Voldemorti është burimi i atij fragmenti. Kur ai e godet Harry-n me Avada Kedavra, goditja shkon mbi atë pjesë të shpirtit që i përket atij vetë, dhe ajo zhduket. Harry mbetet, sepse ai nuk identifikohet me Hijen; ai e lë të vdesë atë që nuk është “ai”.
Kjo është arsyeja pse, në nivel simbolik, profecia përmbushet: jo sepse “fati e deshi”, por sepse përballja Hero–Hije duhej të çonte në shkatërrimin e lidhjes, jo në shkatërrimin e njeriut.
Mbyllje: Çfarë na mëson vërtet Harry Potter
Harry Potter vazhdon të na flasë jo sepse është një histori për magjinë, por sepse është një histori për njeriun përballë frikës më të madhe që njeh: vdekjen, humbjen dhe shpërbërjen e vetes. Ajo që e bën këtë rrëfim kaq të fuqishëm nuk është beteja finale, por rruga e brendshme që çon drejt saj.
Voldemorti përfaqëson njeriun që refuzon të vdesë psikologjikisht: refuzon humbjen, refuzon dobësinë, refuzon ndryshimin. Për ta shmangur këtë, ai e copëton veten dhe përpiqet të mbijetojë përmes kontrollit. Harry, përkundrazi, përballet me të njëjtën frikë dhe zgjedh rrugën e kundërt: pranon vdekjen pa u copëtuar, pranon errësirën pa u bërë ajo.
Në këtë kuptim, heroi nuk është ai që fiton gjithmonë, por ai që është i gatshëm të humbasë identitetin që e mban peng për të gjetur një vetvete më të plotë. Vetë-realizimi, sipas Jungut, nuk arrihet duke u identifikuar vetëm me dritën, por duke u ballafaquar me Hijen dhe duke e integruar atë pa e absolutizuar.
Harry nuk bëhet i plotë sepse i ka të gjitha cilësitë, por sepse zgjedh çfarë të ushqejë dhe çfarë të lërë të vdesë. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse kjo histori vazhdon të na prekë kaq thellë: sepse, në fund, ajo nuk na pyet se sa të fortë jemi, por sa të gatshëm jemi të përballemi me veten pa u shkatërruar.
Dhe ndoshta ky është mesazhi më i heshtur, por më i qëndrueshëm i Harry Potter-it:
nuk bëhemi njerëz duke i shpëtuar errësirës, por duke mësuar të jetojmë me të, pa u copëtuar.
